Karabağ Anlaşması İmzalandı: Transkafkasya’yı Neler Bekliyor?

Eylül ayının sonundan beri süregelen Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki sıcak çatışma geçtiğimiz günlerde sonlandı. Taraflar arasındaki anlaşmada Ermenistan, Azerbaycan ve Rusya’nın imzaları yer alıyor.

Anlaşmayı incelemeden önce bugünü anlamak için yaklaşık yüz yıl geriye gitmemiz gerekiyor. Azerbaycan ve Ermenistan’ın Sovyetler Birliği’ne katılmasından bir yıl sonra, 1923’te, Dağlık Karabağ Bölgesi Azerbaycan’a bağlı özerk bir bölge ilan edildi. Ermenistan her ne kadar bu durumu kabul etmek istemese de Sovyetler dağılana kadar Moskova’nın sözünü dinlemekten başka yapacak bir şeyleri yoktu. Sovyetler’in sallantıya girmesinin ardından bölgenin Azerbaycan’dan ayrılmasını isteyenler ve Azerbaycan arasında çatışmalar başladı. Bu çatışmaların savaş boyutuna ulaşması ise SSCB’nin dağılmasından hemen sonrayı buldu. 1988’de başlayan çatışmalar 90’ların başında savaşa döndü ve 1994’e kadar devam eden savaşın sonunda Ermenistan lehine Bişkek Anlaşması imzalandı. Anlaşmaya karşın, gerilim 26 yıl boyunca devam etti. Azerbaycan, Ermenistan’ı topraklarını işgal etmekle suçluyor, topraklarını geri istiyordu. Öte yandan Ermenistan hükümeti ise bölge halkının çoğunluğunu kendi halklarının oluşturduğunu ve bu sebeple Dağlık Karabağ’ın Ermenistan’a bağlı bir bölge olması gerektiğini savunuyordu. Ara sıra ateşkes ihlalleri yaşansa da iki ülke tekrar savaş aşamasına hiç gelmemişti. Eylül 2020’de bu durum değişti ve Dağlık Karabağ’da çıkan sıcak çatışma bir savaşa dönüştü.

Altı hafta süren savaşın ve birçok can kaybının ardından 9 Kasım 2020 tarihinde Dağlık Karabağ Anlaşması imzalandı. Ermenistan işgalinde olan yedi bölge yeniden Azerbaycan topraklarına katıldı. Askeri bütçesi ve mühimmat sayısının Ermenistan’dan çok daha fazla olması Azerbaycan’ı zafere taşıyan en önemli unsurlardı. Anlaşma, Azerbaycan halkını oldukça memnun etti. Bunun aksine Ermenistan’da vatandaşlar tarafından hükümete tepki protestoları düzenlendi. Paşinyan’ı vatana ihanetle suçlayan protestocular anlaşmanın feshedilmesini talep etti. Bu durumda şunu açıkça görebiliyoruz ki Azerbaycan savaşı galip konumda bitirdi.

Anlaşmanın Bölge İçin Anlamı

Günün sonunda oluşan tabloya baktığımızda savaşın tek kazananının Azerbaycan olmadığını görüyoruz. Rusya da bu savaşın büyük bir kazananı oldu. Peki Azerbaycan ve Ermenistan arasında yaşanan bir savaşta nasıl oldu da Rusya bu kadar büyük bir kazanç sağladı? Öncelikle Rusya savaş boyunca herhangi bir tarafa askeri yardımda bulunmadı. Hatta iki tarafa da silah satışı yaptı. Ancak, Rusya’nın en büyük kazancı savaş sırasında silah satışından kazandığı para değil. Anlaşma sonrası alınan karara göre Rusya, bölgede güvenliği sağlamak için çeşitli noktalarda önümüzdeki beş yıl boyunca asker konuşlandıracak. Bu demek oluyor ki Rusya hem bölgede askeri varlık oluşturdu hem de her iki ülke üzerindeki etkisini sağlamlaştırmış oldu.

Anlaşmaya göre Rusya, Nahçıvan ve Azerbaycan arasında bir ulaşım koridoru inşa edecek. Koridor Ermenistan’dan geçecek ve iki bölge arasındaki bağlantıyı kuracak. Alınan bu karar için belki de anlaşmanın en yapıcı kararı diyebiliriz. Bu madde, anlaşmanın yalnızca bölgedeki gerilimi bitirmek için değil, aynı zamanda barışçıl ve çözüm odaklı adımlar atmak için imzalandığını gösteriyor. Her ne kadar sorunlar tam anlamıyla çözülmeye başlandı diyemesek de bu yapıcı adım barış için bir umut ışığı niteliğinde.

Türkiye savaş boyunca Azerbaycan’a maddi ve askeri yardımda bulunmasıyla gündemdeydi. Türkiye’nin bu hamlesi Rusya tarafından kendi kontrolü altında olan bir bölgeye müdahale şeklinde algılansa da iki ülke doğrudan bir gerginlik yaşamadı. Savaştaki aktif varlığına rağmen anlaşmada imzası bulunmayan Türkiye, tıpkı Rusya gibi bölgeye bağımsız askerî gözlem noktası kurmak istedi. Ancak bu talep Rusya tarafından kabul görmedi. Bütün bunlar iki devlet arasında anlaşmazlığa sebep oldu.

Son Notlar

Gelecekte iki taraftan da milliyetçi çıkışlar görebiliriz. Önümüzdeki 5 yıl boyunca Rusya’nın “barış timi” bölgedeki çatışmaları engelleyecek fakat daha ilerisi için tahmin yapmak oldukça zor. 100 yıl öncesine dayanan ve günümüze kadar binlerce insanın ölümüne sebep olan bu sorun bu sefer çözüme bir adım daha yaklaşmış gibi duruyor. Gelecekte bölgede ne olacağını, özellikle 5 yılın sonunda barış timinin varlık süresinin uzatılmaması halinde iki ülke arasında tekrardan bir çatışma olup olmayacağını biz de zamanı geldiğinde göreceğiz. Şu an için Azerbaycan zafer kutlamaları yaparken Ermenistan iç sorunlarını çözmeye çalışacak.