Notice: WP_Scripts::localize fonksiyonu hatal─▒ ├ža─č─▒r─▒ld─▒. $l10n parametresi bir dizi olmal─▒d─▒r. Komut dosyalar─▒na rastgele verileri iletmek i├žin bunun yerine wp_add_inline_script() i┼člevini kullan─▒n. Daha fazla bilgi i├žin l├╝tfen WordPress hata ay─▒klama adresine bak─▒n. (Bu mesaj 5.7.0 s├╝r├╝m├╝nde eklendi.) in /home/videmusd/public_html/wp-includes/functions.php on line 5831

Find Us on Socials

Temel Gelir 101

D├╝zenleyen: Hulusi ├ľzdemir

Son y─▒llarda, d├╝nya ├╝zerindeki sosyal yard─▒m sistemleri kapsay─▒c─▒l─▒k ve verimlilik anlam─▒nda etkinliklerini kaybetmi┼č, k├╝resel salg─▒n ile a┼č─▒nm─▒┼č temeller ├╝zerinde y├╝kselen bu sistemlerde b├╝y├╝k ├žatlaklar belirmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Artan n├╝fus, tekrarlanan ekonomik krizler, b├╝rokratik mekanizmalar─▒n giderek karma┼č─▒kla┼čmas─▒ ve hantalla┼čmas─▒ 1950ÔÇÖli y─▒llardan 1970ÔÇÖlere kadar ├Âzellikle Kuzey Amerika ve Avrupa ba┼čta olmak ├╝zere pek ├žok ├╝lkede g├╝├žl├╝ bir sosyoekonomik emniyet a─č─▒ g├Ârevini ├╝stlenen sosyal yard─▒m sistemlerini zay─▒flatm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle gelir adaletsizli─činin y─▒llar boyunca art─▒┼č g├Âstermesi ve salg─▒n d├Âneminde katlanarak s─▒n─▒flar aras─▒ndaki u├žurumlar─▒ derinle┼čtirmesi d├╝nyan─▒n farkl─▒ noktalar─▒ndan y├╝kselen endi┼čeleri ve fikirleri ├že┼čitli medya platformlar─▒nda ve ara┼čt─▒rma makalelerinde bir araya getirmi┼čtir. Bu fikirlerden en ├žok yank─▒ bulan─▒ ise temel gelir olgusudur.

Temel gelir, en basit anlam─▒yla ├╝lke s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde ya┼čayan her yeti┼čkin bireye sosyal kimli─činden ve gelir durumundan ba─č─▒ms─▒z, kar┼č─▒l─▒ks─▒z olarak d├╝zenli bir ┼čekilde temin edilen ve geri al─▒namayan standart nakdi gelirdir (Standing, 2017). Bu ba─člamda temel gelir kavram─▒ tamamen modern bir icat de─čildir. Bu kavram─▒n k├Âkleri 16. y├╝zy─▒la kadar uzanmakta ve 19. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒nda ÔÇť┼čarts─▒z temel gelirÔÇŁ olgusuna evrilmektedir (BIEN). G├╝n├╝m├╝zde ise ABD (Alaska), Brezilya, Finlandiya ve ─░ran gibi ├╝lkelerde farkl─▒ formlarda temel gelir sistemine yakla┼čan ya da tam anlam─▒yla bu sistemi uygulayan programlar bulunmaktad─▒r (Bing├Âl, 2020).

Temel gelir, se├žme-s─▒nama y├Ântemiyle s├╝rd├╝r├╝len sosyal yard─▒m programlar─▒ndan ayr─▒larak bu alana bir alternatif yaratmaktad─▒r. Fakat temel gelir olduk├ža geni┼č kapsaml─▒ bir olgudur. Farkl─▒ ideolojik d├╝┼č├╝nce sahalar─▒nda kavramsalla┼čt─▒r─▒labilece─či gibi s├╝regelen farkl─▒ yard─▒m ya da koruma programlar─▒ ile de s─▒kl─▒kla kar─▒┼čt─▒r─▒lmaktad─▒r. ÔÇťSosyal koruma taban─▒ (social protection floor), evrensel sosyal koruma (universal social protection), garantili minimum gelir (guaranteed minimum income)ÔÇŁ (Ortiz, Behrendt, Acu├▒a-Ulate, & Nguyen, 2018), ÔÇťvatanda┼čl─▒k geliri (citizenship income), devlet bonusu (state bonus)ÔÇŁ (Standing,2017) bahsi ge├žen yard─▒m ya da koruma programlar─▒n─▒n yaln─▒zca k├╝├ž├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ ├Ârneklemektedir.

Genel anlam─▒yla sosyal yard─▒m programlar─▒, kapsay─▒c─▒l─▒k ilkesine dayanarak ya┼čam standartlar─▒n─▒ belirli bir seviyenin ├╝st├╝nde tutmaya ├Âzen g├Âstererek yoksullu─ču ve gelir e┼čitsizli─čini dengelemeye y├Ânelik uygulamalard─▒r (┼×ener,2010). Bu duruma T├╝rkiye ├žer├ževesinden bak─▒ld─▒─č─▒nda ise sosyal yard─▒m programlar─▒n─▒n i├žeri─čini ÔÇťaile, bar─▒nma-g─▒da, engelli-ya┼čl─▒, sa─čl─▒k ve e─čitimÔÇŁ ba┼čl─▒klar─▒ alt─▒nda belirli ya┼č, hane, gelir, ├žal─▒┼čma stat├╝s├╝ne; ihtiya├ž ve fiziksel durum profillerine ve evrak gerekliliklerine (T.C. kimlik kart─▒, Sa─čl─▒k kurulu raporu, vb.) uygunluk g├Âsteren bireylere ya da hanelere yap─▒lan nakit yahut temel ihtiya├ž yard─▒mlar─▒ olu┼čturmaktad─▒r (T.C. Aile, ├çal─▒┼čma ve Sosyal Hizmetler Bakanl─▒─č─▒). Bunun d─▒┼č─▒nda sosyal yard─▒m sa─člayan pek ├žok yerel y├Ânetim ve kurum bulunmaktad─▒r (Bing├Âl 2020).

 Nitekim, yard─▒m alacak ki┼čilerin veya alacaklar─▒ yard─▒m─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒n b├╝rokratik ay─▒klama ve denetim mekanizmalar─▒ taraf─▒ndan belirlenmesi ise t├╝m bu yard─▒m programlar─▒n─▒ temel gelir olgusundan ay─▒ran en ├Ânemli noktad─▒r. Bu ba─člamda temel gelir ┼čartl─▒ eri┼čim ve sosyal damgalama olmaks─▒z─▒n gelir adaletsizli─čini ├Ânlemeyi hedefleyen radikal bir uygulama olarak kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r.

Temel gelir sisteminin insanlar─▒ yoksulluk ve sosyal ba─č─▒ml─▒l─▒k kapanlar─▒ndan kurtararak onlara kendi hayatlar─▒ ├╝zerinde daha fazla kontrol sa─člayabilecekleri bir ├Âzg├╝rl├╝k vaat etti─čini d├╝┼č├╝nen pek ├žok ki┼či bulunmaktad─▒r. Fakat bu sistemin yolsuzluk yahut kaynak s─▒k─▒nt─▒s─▒ gibi pek ├žok sorunun a─č─▒na d├╝┼čmeden nas─▒l s├╝rd├╝r├╝lebilece─čine dair ┼č├╝pheler ├žo─čunluktad─▒r.

Temel Gelir ├ťzerine Birka├ž ┼×├╝phe

  • En ├žok dile getirilen ┼č├╝phe temel gelir sisteminin olduk├ža pahal─▒ olaca─č─▒d─▒r. Uluslararas─▒ ├çal─▒┼čma ├ľrg├╝t├╝ÔÇÖn├╝n (2018) ├že┼čitli ├╝lkelerin ulusal yoksulluk s─▒n─▒rlar─▒na dayanarak yapt─▒─č─▒ hesaplamalara g├Âre G├╝ney Asya, Pasifik, Avrupa, Orta Amerika, Do─ču Asya b├Âlgelerinde temel gelir sisteminin ortalama maliyeti (Orta Do─ču ve Kuzey Afrika b├Âlgeleri i├žin daha d├╝┼č├╝k ; Kuzey Amerika, Latin Amerika ve Karayipler ve Sahra alt─▒ Afrika b├Âlgeleri i├žin daha y├╝ksek oldu─ču ├Âne s├╝r├╝lmektedir.) s├Âz konusu b├Âlgelerin ulusal gayri safi yurti├ži has─▒lan─▒n (GDP) %20ÔÇÖsi ve %30ÔÇÖu aras─▒nda de─či┼čmektedir. Bu durum ├╝lkelerin gelir d├╝zeyine g├Âre de─či┼čkenlik g├Âstermekte, hatta gelir d├╝zeyi d├╝┼č├╝k ├╝lkeler i├žin bir dezavantaj durumunda gibi g├Âz├╝kmektedir. Fakat temel gelir sisteminin k├╝resel gayri safi has─▒lan─▒n yaln─▒zca %0.66ÔÇÖl─▒k bir k─▒sm─▒yla d├╝┼č├╝k gelirli ├╝lkelerdeki yoksullu─ču ortadan kald─▒rabilece─či de iddia edilmektedir (Ortiz, Behrendt, Acu├▒a-Ulate, & Nguyen, 2018).
  • Bir di─čer ├žok tart─▒┼č─▒lan konu ise temel gelir sisteminin insanlar─▒ ├žal─▒┼čmaktan cayd─▒raca─č─▒d─▒r. ├ľncelikle, temel gelir sistemi insanlar─▒n hayatta kalma ┼čartlar─▒n─▒n yaln─▒zca ├žal─▒┼čma maa┼člar─▒na ya da ┼čartl─▒ sosyal yard─▒mlara ba─čl─▒ kalmamas─▒, b├Âylece insanlar─▒n ekonomik ├ž─▒karlar─▒ ├╝zerinde s├Âz sahibi olabilecekleri ve stres fakt├Ârlerini d├╝┼č├╝rebilecekleri bir sistem olarak tasarlanm─▒┼čt─▒r. Dolay─▒s─▒yla bu sistem temel ve basit ihtiya├žlar d─▒┼č─▒ndaki ihtiya├žlar─▒n hepsini kapsayacak g├╝ce sahip de─čildir. Bir di─čer mesele ise ÔÇťi┼čÔÇŁ kavram─▒n─▒n belirli s─▒n─▒f ya da gruplar i├žin ne ifade etti─či, i┼čin niteli─či , maddi ya da manevi faydas─▒ ile ilgilidir. ─░┼č kavram─▒n─▒n Protestan ahlak─▒ndan kaynaklanan bir kutsall─▒k, Benjamin FranklinÔÇÖin ifade etti─či ├╝zere yaln─▒zca nakdi de─čerinden kaynaklanan bir gereklilik ya da bireysel kimli─čin bir ifadesi olarak yorumland─▒─č─▒ pek ├žok tart─▒┼čma sahas─▒ mevcuttur. Fakat g├╝n├╝m├╝zde i┼č kavram─▒, t├╝m alt s─▒n─▒flar ve orta s─▒n─▒flar─▒n b├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču i├žin hayati bir zorunluluktur. E─čer temel gelir sistemi a─č─▒r, g├╝vencesiz, ki┼čilerin becerileri ile e┼čle┼čmeyen, maddi ya da manevi herhangi bir ihtiyac─▒ gidermeyen ve yoksulluk kapanlar─▒n─▒ besleyen i┼člerde ├žal─▒┼čan insanlar i├žin bir se├žim ┼čans─▒ tan─▒yorsa belki de bahsedilen endi┼čenin k├Âkeni i┼č marketlerinin ve pratiklerinin ├Ârg├╝tlenmesinde ve dinamiklerinde aranmal─▒d─▒r.
  • Temel gelir sistemi farkl─▒ ideolojik ├žer├ževeler taraf─▒ndan farkl─▒ ┼čekillerde yorumlanmaktad─▒r. Liberal ├žer├ževe temel gelir uygulamas─▒n─▒ gerekli ve yeterli g├Ârmekteyken cumhuriyet├ži-sa─č ├žer├ževeden bu sistem gerekli fakat yetersiz olarak g├Âr├╝lmektedir. Sa─č ├žer├ževeden bak─▒ld─▒─č─▒nda temel gelir sistemine e┼člik edecek politikalar─▒n ve kurumlar─▒n varl─▒─č─▒ gereklidir (Standing, 2017).  Bu durum temel gelir sisteminin kapsam─▒ konusunda belirsizlikler yaratabilmektedir.
  • Temel gelir sisteminin kapsam─▒n─▒ ├žizmesi beklenen ko┼čullardan en ├Ânemlileri olan yoksullu─čun ve ihtiya├žlar─▒n boyutlar─▒n─▒n ve s─▒n─▒rlar─▒n─▒n belirlenmesi, bu alanda ├žok fazla de─či┼čkenin bulunmas─▒ kaynaklar─▒n finanse edilmesi ve da─č─▒t─▒m─▒ anlam─▒nda ├že┼čitli tart─▒┼čmalar─▒ beraberinde getirmektedir (Ortiz, Behrendt, Acu├▒a-Ulate, & Nguyen, 2018).  Temel gelir sisteminden elde edilmesi beklenen faydan─▒n farkl─▒ ihtiya├ž gruplar─▒na (├žocuklar, ya┼čl─▒lar, engelli bireyler, yo─čun ya da ├Âzelle┼čmi┼č tedavilere ihtiya├ž duyan bireyler vb.) g├Âre kavramsalla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ve ├Âl├ž├╝lebilir k─▒l─▒nmas─▒ bu tart─▒┼čmalar─▒n ana konusudur. Ne var ki temel gelir sisteminin getirece─či nakdi yard─▒m─▒n refah programlar─▒n─▒n yerine ge├žebilece─čini iddia etmek pek m├╝mk├╝n g├Âz├╝kmemektedir. Dahas─▒, fayda, e┼čitsizlik ve yoksulluk gibi olgular sosyal, k├╝lt├╝rel ve politik pek ├žok alanda etkili olmaktad─▒r.
  • Her b├Âlge temel gelir sisteminin uygulanmas─▒ ve s├╝rd├╝r├╝lmesi ad─▒na farkl─▒ ekonomik ve finansal kapasiteye sahiptir. Bu durumda temel gelir sisteminin faturas─▒ ├Âzellikle kamu harcamalar─▒ ve vergilendirme anlam─▒nda her ├╝lkeye farkl─▒ ┼čekillerde kesilecektir. Dahas─▒, vergi y├╝k├╝n├╝n adaletsiz bir ┼čekilde da─č─▒t─▒ld─▒─č─▒ ├╝lkelerde bu durumun gelir e┼čitsizliklerini art─▒raca─č─▒na dair endi┼čeler bulunmaktad─▒r. Bu durumda temel gelir sistemi s├╝regelen verimli kamu yard─▒mlar─▒n─▒ engellememelidir (Ortiz, Behrendt, Acu├▒a-Ulate, & Nguyen, 2018).
  • Temel gelir yard─▒m─▒n─▒n ger├žek de─čerini ve al─▒m g├╝c├╝n├╝ korumak ad─▒na enflasyon ve maa┼člara g├Âre endekslenmesi gereklili─či ├Âne s├╝r├╝lmektedir (Ortiz, Behrendt, Acu├▒a-Ulate, & Nguyen, 2018).
  • ┼×u a┼čamaya kadar bahsedilen ┼č├╝phelerin hepsi vatanda┼čl─▒k haklar─▒na sahip ki┼čiler i├žin dile getirilmi┼čtir. Kay─▒t d─▒┼č─▒ g├Â├žmenleri, iltica eden ki┼čileri ve bulunduklar─▒ ├╝lkelerde vatanda┼čl─▒k haklar─▒ndan mahrum b─▒rak─▒lan insanlar─▒ kapsayacak ┼čekilde bu sistemin nas─▒l i┼čleyece─či belirsizdir.
  • Pek dile getirilmeyen bir di─čer mesele ise temel gelir sisteminin farkl─▒ ├ž─▒kar gruplar─▒n─▒n manip├╝lasyonuna maruz kalmamas─▒ ya da siyasi liderlerin pop├╝list ajandalar─▒na girmemesi gereklili─čidir. Ekonomist Guy Standing, bu sistemin politik sahadan ayr─▒ olarak ba─č─▒ms─▒z bir kurul taraf─▒ndan denetlenmesi gerekti─čini ├Âne s├╝rmektedir (Standing, 2017). Fakat kurumsal mekanizmalar─▒n ba─č─▒ms─▒z ve g├╝├žl├╝ olmad─▒─č─▒ ├╝lkelerde ÔÇťtarafs─▒zÔÇŁ izleme ve denetleme kurumlar─▒n─▒n varl─▒─č─▒n─▒ ve s├╝rd├╝r├╝lebilirli─čini sa─člamak olduk├ža zor bir konudur.

Son G├Âr├╝┼čler

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere, temel gelir sistemi d├╝nya ├╝zerindeki pek ├žok insan─▒n ya┼čam standartlar─▒n─▒ ayn─▒ zamanda sosyal, k├╝lt├╝rel, politik ve yasal sahalarda pek ├žok grup aras─▒ndaki ├ž─▒kar ve g├╝├ž dengelerini de─či┼čtirecek olmas─▒ dolay─▒s─▒yla daha fazla akademik ve kamusal tart─▒┼čmalar─▒n oda─č─▒nda olmas─▒ gereken ├Ânemli bir konudur. ├ľzellikle ekonomik, ├ževresel, sosyal ve politik alanlardaki e┼čitsizliklerin katlanarak eri┼čim, sahiplik ve kullan─▒m anlam─▒nda kat─▒ toplumsal tabakala┼čmalara sebep oldu─ču g├╝n├╝m├╝zde bu konunun ├Ânemi artmaktad─▒r.

Fakat, temel gelir sisteminin bu e┼čitsizliklerin tek ├ž├Âz├╝m├╝ olaca─č─▒n─▒ iddia etmek do─čru bir yakla┼č─▒m olmad─▒─č─▒ gibi ortaya konan ┼č├╝phelere ve ele┼čtirilere ra─čmen bu sistemin her ba─člamda kusursuz bir ┼čekilde i┼čleyece─čini s├Âylemek de bizi akademik ya da d├╝┼č├╝nsel birtak─▒m ├ž─▒kmazlar─▒n i├žine s├╝r├╝kleyebilir.

Tam da bu noktada (bu makalenin de yans─▒tmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ├╝zere) ┼č├╝pheleri, destekleri ve bahsedilen t├╝m sosyoekonomik ve ayn─▒ zamanda ├ževresel de─či┼čkenleri farkl─▒ ba─člamlarda inceleyen disiplinler aras─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n varl─▒─č─▒ hem temel gelir sistemini g├╝├žlendirme hem de e┼čitsizlikleri ve yoksulluk kapanlar─▒n─▒ ├Ânleyebilecek farkl─▒ fikirlerin filizlenmesi anlam─▒nda bir gerekliliktir.

Temel gelir sistemi ile ilgili daha fazla bilgi edinmek i├žin: https://basicincome.org/

Kaynak├ža

BIEN. A history. https://basicincome.org/history/ adresinden al─▒nd─▒

Bing├Âl, E. S. (2020). Kovid-19 Pandemisi Sonras─▒ Evrensel Temel Gelir Tart─▒┼čmas─▒: Zaman─▒ Geldi Mi? TESEV.

Ortiz, I., Behrendt, C., Acu├▒a-Ulate, A., & Nguyen, Q. A. (2018). Universal Basic Income proposals in light of ILO standards: Key issues and global costing. Switzerland: International Labour Organization.

Standing, G. (2017). Basic Income: A Guide for the Open-Minded. New Heaven and London: Yale University Press.

┼×ener, ├ť. (2010). Yoksullukla M├╝cadelede Sosyal G├╝venlik, Sosyal Yard─▒m Mekanizmalar─▒ ve ─░┼č G├╝c├╝ Politikalar─▒ . Ankara: T├╝rkiye Ekonomi Politikalar─▒ Ara┼čt─▒rma Vakf─▒.

T.C. Aile, ├çal─▒┼čma ve Sosyal Hizmetler Bakanl─▒─č─▒. Sosyal Yard─▒m Programlar─▒m─▒z. ailevecalisma.gov.tr: https://www.ailevecalisma.gov.tr/sygm/programlarimiz/sosyal-yardim-programlarimiz/ adresinden al─▒nd─▒